Formulacje dojelitowe: technologia idzie dalej niż klasyczna otoczka

Technologie dojelitowego uwalniania leków rozwijają się znacznie szerzej niż klasyczne powlekanie tabletek polimerem rozpuszczalnym przy wyższym pH. W opublikowanym 8 września 2026 r. przeglądzie w „AAPS PharmSciTech” naukowcy z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego zestawili rozwiązania stosowane obecnie z technologiami, które dopiero zbliżają się do wdrożeń przemysłowych. Wśród nich są gotowe kapsułki gastro-resistant, technologie hot-melt, druk 3D, elektroprzędzenie, mikro- i nanonośniki oraz hydrożele reagujące na pH.

Cel takich formulacji pozostaje ten sam: zabezpieczyć substancję czynną przed kwaśnym środowiskiem żołądka, ograniczyć drażniące działanie leku lub doprowadzić do uwolnienia w określonym odcinku przewodu pokarmowego. Problem polega na tym, że samo uzyskanie odporności na kwas w warunkach laboratoryjnych nie gwarantuje przewidywalnego działania in vivo. Na efekt wpływają m.in. pH żołądka, pokarm, czas opróżniania żołądka, integralność powłoki, ekspozycja na alkohol i różnice osobnicze w pasażu jelitowym.

Od powlekania do bardziej złożonych systemów uwalniania

Klasyczne otoczki dojelitowe są dobrze znane technologicznie i regulacyjnie, dlatego nadal pozostają podstawowym rozwiązaniem w produkcji. Ich przewagą jest możliwość oparcia procesu na ustalonych materiałach, urządzeniach i metodach kontroli. Jednocześnie nawet niewielkie odchylenia grubości powłoki, warunków suszenia, temperatury produktu czy parametrów utwardzania mogą zmienić odporność preparatu na środowisko kwaśne i późniejsze uwalnianie.

Nowe rozwiązania próbują częściowo ominąć te ograniczenia. Gotowe kapsułki gastro-resistant mogą ograniczać potrzebę dodatkowego powlekania, technologie hot-melt pozwalają modyfikować strukturę formulacji bez klasycznego procesu natrysku, a druk 3D daje możliwość projektowania geometrii i wewnętrznej architektury postaci leku. Badane są także systemy reagujące na więcej niż jeden bodziec, np. pH i aktywność mikrobioty jelitowej.

Autorzy przeglądu podkreślają jednak, że wiele bardziej zaawansowanych technologii pozostaje na etapie eksperymentalnym lub wczesnej translacji. Barierą są m.in. scale-up, powtarzalność procesu, ograniczona historia regulacyjna nowych substancji pomocniczych, stabilność oraz niewystarczająco silna korelacja pomiędzy wynikiem badania in vitro a zachowaniem produktu w organizmie.

Test farmakopealny może nie opisywać całego ryzyka

W przypadku produktów gastro-resistant standardowe badanie przejścia ze środowiska kwaśnego do buforowego pozostaje podstawowym narzędziem kontroli. Nie odtwarza jednak całej zmienności fizjologicznej przewodu pokarmowego. Różnice w pH, czas przebywania w żołądku, obecność pokarmu czy obciążenia mechaniczne mogą wpływać na moment i miejsce uwolnienia substancji.

Dla R&D i produkcji oznacza to potrzebę szerszego podejścia do projektowania formulacji. Znaczenia nabierają badania biorelewantne, ocena warunków fed/fasted, odporności mechanicznej, a w uzasadnionych przypadkach również ryzyka związanego z ekspozycją na alkohol. W nowych platformach dochodzą kolejne krytyczne atrybuty: geometria wydruku 3D, jednorodność włókien elektroprzędzonych, właściwości nowych polimerów czy stabilność mikro- i nanonośników.

Przegląd wskazuje także na rolę Quality by Design i Process Analytical Technology. W procesie powlekania lub hot-melt extrusion dane zbierane podczas produkcji mogą wspierać kontrolę m.in. wilgotności, temperatury, przyrostu masy powłoki czy jednorodności produktu. Sama technologia uwalniania staje się więc częścią szerszej strategii kontroli procesu.

Ważne rozróżnienie dla producentów suplementów

Autorzy zwracają uwagę, że rozwiązania określane jako acid-resistant lub delayed-release są coraz częściej stosowane także w suplementach diety, m.in. dla probiotyków, enzymów i składników pochodzenia roślinnego. Nie oznacza to jednak automatycznie parametrów odpowiadających farmaceutycznej postaci gastro-resistant.

W sektorze suplementów inne mogą być wymagania dotyczące kwalifikacji substancji pomocniczych, badań uwalniania, walidacji procesu czy potwierdzania działania in vivo. Różni się również status regulacyjny materiałów stosowanych do uzyskania odporności na środowisko kwaśne. Autorzy wskazują, że określenia „enteric”, „delayed-release” czy „acid-resistant” stosowane przy suplementach nie powinny być automatycznie utożsamiane z farmakopealnymi wymaganiami dla leków gastro-resistant.

Dla zakładów produkujących leki i suplementy wniosek z przeglądu jest praktyczny: rozwój formulacji dojelitowych przesuwa się od prostego zabezpieczenia produktu w żołądku w stronę bardziej precyzyjnego sterowania miejscem i czasem uwalniania. Im bardziej złożona jest technologia, tym większe znaczenie mają skalowalność, walidacja, kontrola procesu i możliwość wykazania, że efekt obserwowany w laboratorium pozostanie powtarzalny w produkcji.

Zobacz również: Kapsułkowy zawrót głowy – rodzaje, zastosowanie oraz wady i zalety kapsułek

Przejdź do artykułu