Kolagen pod lupą: wszystko, co warto wiedzieć o popularnym suplemencie

Dynamiczny rozwój branży suplementów diety na rynku polskim w ostatnich latach spowodował, że pojawiło się bardzo dużo suplementów wspierających funkcjonowanie stawów czy poprawiających wygląd włosów, skóry i paznokci. Analizując składy dostępnych na rynku suplementów diety można zauważyć, że są to produkty głównie zawierające kolagen. Choć surowiec ten jest powszechnie obecny i dobrze znany konsumentom, warto zadać sobie pytanie – czy rzeczywiście posiadamy wystarczającą wiedzę na temat jego występowania, rodzajów i prozdrowotnych właściwości?

Charakterystyka kolagenu jako składnika

Kolagen jest to białko proste o strukturze włókienkowej stanowiące podstawowy materiał budulcowy organizmów zwierzęcych i występuje w większości tkanek i narządów, a dzięki swojej budowie pełni głównie funkcje podporowe. Odnosząc się do definicji podanych w aktach prawnych – zgodnie z pkt 7.8 Załącznika I do Rozporządzenia (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 29 kwietnia 2004 r., kolagen jest to produkt na bazie białka pochodzenia zwierzęcego, otrzymywany z kości, skór, skórek i ścięgien, który musi być wytwarzany zgodnie z wymogami określonymi w tym rozporządzeniu.
            Warto zaznaczyć, że to białko fibrylarne pełni wiele funkcji w organizmie człowieka, m. in. jest odpowiedzialne za wytrzymałość, twardość i sprężystość tkanek, regenerację tkanek podczas gojenia ran, czy zrastaniu się kości, wspiera stawy i ich elastyczność oraz pomaga w utrzymywaniu odpowiedniej elastyczności i jędrności skóry. To tylko nieliczne funkcje kolagenu, a jego wszechstronność sprawia, że zyskał on na ogromnej popularności na rynku suplementów diety.
            Ważnym elementem, który sprawia, że kolagen jest tak popularnym i powszechnym składnikiem jest to, że organizm człowieka nie jest w stanie zapewnić odpowiedniej równowagi między biosyntezą a degradacją kolagenu po 25 roku życia, i z uwagi na to konieczne jest dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości tego białka wraz z dietą. Kolagen naturalnie występuje przede wszystkim w produktach pochodzenia zwierzęcego. Jego źródłem są kości, ścięgna oraz skóry, dlatego potrawy przygotowane na ich bazie charakteryzują się wysoką zawartością kolagenu. Dobrym sposobem na uzupełnienie go w codziennej diecie są m.in. długo gotowany rosół na kościach, galaretki mięsne (np. z nóżek) czy dania z ryb – szczególnie tych ze skórą.

Główne typy kolagenu I, II i III

Przy wyborze suplementu diety zawierającego kolagen, warto zwrócić uwagę na kilka wyróżników. Najważniejszymi elementami, które istotnie wpływają na jakość tego surowca, jest m. in. jego typ, pochodzenie, forma czy certyfikaty jakości. Wyróżniamy około 29 typów kolagenów, a 11 z nich występuje w skórze właściwej. Warto zauważyć, że te białka budulcowe różnicują się w zależności od tkanki. Do najważniejszych, a zarazem najpopularniejszych na rynku typów kolagenu, zaliczamy trzy pierwsze typy (I, II i III). Kolagen typu I jest najbardziej rozpowszechnionym surowcem występującym w suplementach diety, jest to typ kolagenu najczęściej występujący w ludzkim ciele i stanowi ok. 90% całkowitej ilości kolagenu, znajduje się on głównie w tkankach skóry, kościach, ścięgnach i więzadłach. Wspiera elastyczność skóry, włosów i paznokci. Kolagen typu II to główny składnik chrząstki stawowej, pomaga w redukcji bólu i stanów zapalnych stawów, natomiast kolagen typu III, który jest aktualnie najmniej popularnym typem na rynku surowców do produkcji suplementów diety, występuje w skórze, mięśniach i ścianach naczyń krwionośnych, pomaga w naprawie tkanek i zapewnia im elastyczność.

Kolagen pochodzenia zwierzęcego

Kolejnym istotnym wyróżnikiem jakości kolagenu, jest jego pochodzenie zwierzęce. Najpopularniejszym rodzajem kolagenu jest kolagen rybi (tzw. morski), który jest pozyskiwany z łusek, skóry i kości ryb. Jest to kolagen typu I i jest najbardziej podobny do kolagenu ludzkiego, a dodatkowo posiada małą cząsteczkę, dzięki czemu łatwiej i szybciej się trawi, co sprawia, że jest on bardzo dobrze przyswajalny przez organizm człowieka. Ten typ kolagenu, dzięki swoim wyjątkowym właściwościom, jest najdroższym i najbezpieczniejszym źródłem kolagenu na rynku. Jest stosowany głównie w celu poprawy kondycji włosów, skóry i paznokci w suplementach diety i kosmetykach. Przy kolagenie morskim, warto również wspomnieć o kolagenie pozyskiwanym z chrząstki rekina. Jest to kolagen typu II, który na rynku suplementów diety jest dedykowany osobom chcącym wesprzeć regenerację i wsparcie chrząstki stawowej. Tak samo jak kolagen rybi jest on bardzo dobrze trawiony i przyswajany przez organizm.
            Następnym względem popularności jest kolagen wołowy (bydlęcy), który składa się głównie z kolagenu typu I i III oraz w mniejszej części z typu II. Jest on pozyskiwany przede wszystkim ze skóry, mięśni czy kości krów w postaci żelatyny. Ten rodzaj kolagenu trudniej się trawi w organizmie człowieka w porównaniu do kolagenu morskiego. W produkcji suplementów diety jest kierowany głównie do konsumentów, którym zależy na wsparciu kondycji stawów, struktury włosów, skóry i paznokci.
            Podobnym względem budowy oraz właściwości do kolagenu wołowego jest kolagen wieprzowy, który składa się głównie z kolagenu typu I i III. Ten rodzaj kolagenu jest pozyskiwany z kości, skóry i ścięgien świń. Jest on mniej przyswajalny przez organizm człowieka w porównaniu do kolagenu morskiego.
            Ostatnim rodzajem kolagenu pochodzenia zwierzęcego jest kolagen drobiowy, który składa się głównie z kolagenu typu II i jest pozyskiwany ze skóry, ścięgien, chrząstki i kości indyków oraz kur. Ten rodzaj kolagenu jest stosowany do suplementów diety mających na celu wsparcie kondycji stawów oraz skóry, a ze względu na niską cenę i łatwą dostępność jest popularnym surowcem w tej kategorii.

Kolagen wegański

Wegański kolagen zawiera sfermentowane aminokwasy, których profil odpowiada aminogramowi kolagenu typu I. Aminokwasy te są pozyskiwane poprzez proces fermentacji mikrobiologicznej szczepów takich jak Corynebacterium glutamicum. Bakteria ta potrafi przekształcać glukozę i siarczan amonu w aminokwasy poprzez szlaki biosyntezy, co pozwala na uzyskanie wysokiej czystości substratów do syntezy białek. Bakteria Corynebacterium glutamicum posiada status GRAS, czyli jest ogólnie uznawana za bezpieczną. Jest również szeroko wykorzystywana w przemyśle spożywczym jako tak zwana „zielona chemia”.
            Kolagen wegański, w odróżnieniu od kolagenu zwierzęcego nie zawiera bezpośrednio białka kolagenowego. Dostarcza on składników niezbędnych do jego endogennej syntezy. Główne działanie opiera się na aktywacji fibroblastów do produkcji kolagenu typu I poprzez mechanizmy molekularne, przede wszystkim szlak TGF-β/Smad. Substancje czynne pochodzące z ekstraktów roślinnych – azjatykozyd (z Centella asiatica) i ginsenozydy (z żeń-szenia) działają jako czynniki transkrypcyjne stymulujące ekspresję genu kolagenu przez aktywację Smad3/Smad4.
            Podobnie jak kolageny zwierzęce, kolagen wegański wykazuje działanie wspomagające zwiększenie elastyczności i nawilżenia skóry, poprawy tekstury skóry, spłycenia głębokości zmarszczek czy widoczności porów.
            Produkcja oparta na fermentacji mikrobiologicznej jest wydajna, skalowalna i przyjazna dla środowiska. Pozwala na znaczne ograniczenie zużycia wody, emisji gazów cieplarnianych i zanieczyszczeń związanych z klasyczną hodowlą zwierząt i ich przetwórstwem. Dodatkowym plusem zastosowania technologii fermentacyjnej jest precyzyjna kontrola składu, a także możliwość uzyskania powtarzalności profilu kolagenu. Co może dawać przewagę nad kolagenami pochodzenia zwierzęcego, których skład może być zmienny.

Forma kolagenu – natywny i hydrolizat

Ważnym wyróżnikiem, który cechuje dobrą jakość, przyswajalność a także cenę kolagenów na rynku jest ich forma. Najpopularniejszymi formami, występującymi w suplementach diety są preparaty w formie natywnej oraz hydrolizat kolagenowy. Kolagen natywny jest to naturalna, nieprzetworzona forma o biologicznie aktywnej strukturze, która nie posiada żadnych modyfikacji a przez to charakteryzuje się większymi cząsteczkami. Ze względu na swoją pierwotną i naturalną strukturę posiada lepszą odporność na degradację, temperaturę oraz zdolność do wchłaniania się przez skórę, dzięki czemu jest częściej spotykany w kosmetykach, a rzadziej suplementach diety. Drugą formą kolagenu jest hydrolizat kolagenowy, który poprzez rozkład chemiczny lub enzymatyczny został rozłożony na mniejsze peptydy. Dzięki takiemu zabiegowi ta forma kolagenu sprawia, że posiada on większą biodostępność i przyswajalność w porównaniu do kolagenu natywnego. Zabieg rozkładu kolagenu na mniejsze peptydy kolagenowe sprawia, że jest od szybciej i lepiej wchłaniany przez organizm człowieka, a co za tym idzie proces wykorzystywania przez organizm zachodzi szybciej. Warto zauważyć, że dzięki mniejszym cząsteczkom suplementacja hydrolizatem kolagenowym przynosi szybsze efekty a regeneracja tkanek czy poprawa kondycji włosów, skóry i paznokci jest zauważalna w krótszym czasie. Istotną cechą kolagenu hydrolizowanego jest fakt, iż bardzo dobrze rozpuszcza się w wodzie zimnej jak i ciepłej, co wynika z jego mniejszej masy cząsteczkowej, w porównaniu do kolagenu natywnego, który posiada większe cząsteczki trudniej rozpuszcza się w wodzie i może wymagać podgrzania w celu pełnego rozpuszczenia. Dobra rozpuszczalność hydrolizatu kolagenowego oraz jego budowa i przyswajalność sprawiają, że jest on coraz częściej spotykany w suplementach w postaci płynów, napojów lub proszków do sporządzenia roztworów wodnych.

Zanieczyszczenia i zagrożenia w kolagenach

W przypadku kolagenów pochodzenia zwierzęcego istnieje ryzyko występowania zanieczyszczeń mikrobiologicznych, ale także metali ciężkich (m.in. rtęć, ołów, kadm czy arsen). Ich obecność wynika przede wszystkim ze skażeń środowiska, w którym hodowane są zwierzęta, na przykład: ryby żyjące w zanieczyszczonych akwenach mogą kumulować te substancje w tkankach. Dla człowieka metale ciężkie stanowią zagrożenie ze względu na swoje toksyczne działanie, szczególnie na układ nerwowy, wątrobę oraz nerki. Dlatego niezwykle istotne jest wybranie kolagenu pochodzącego z certyfikowanych, bezpiecznych źródeł, z badaniami laboratoryjnymi potwierdzającymi zgodność z normami UE. W przypadku kolagenu rybiego warto zwrócić uwagę, czy surowiec pochodzi ze zrównoważonych połowów i posiada odpowiednie certyfikaty, na przykład FOS (Friends of the Sea) czy MSC (Marine Stewardship Council).
            Kolejnym zagrożeniem są pozostałości leków weterynaryjnych, takich jak antybiotyki czy hormony wzrostu stosowane w hodowli bydła, trzody chlewnej oraz drobiu. U ludzi ich spożycie może prowadzić do zaburzeń hormonalnych oraz zwiększonego ryzyka antybiotykooporności.
            Wzrost zainteresowania kolagenem pochodzenia rybiego związany był z głośnymi medialnie epidemiami chorób zwierzęcych, takich jak choroba Creutzfeldta-Jakoba u bydła czy świńska grypa. Należy zaznaczyć, że około 30% odpadów powstających w procesie przetwórstwa ryb (skóry, głowy, ości) nadaje się do pozyskiwania kolagenu, co czyni ten proces zarówno opłacalnym, jak i przyjaznym dla środowiska.
            Dodatkowo, kolagen pochodzenia zwierzęcego (szczególnie rybi i wieprzowy) może stanowić problem dla osób z alergiami i nietolerancjami pokarmowymi. Również biorąc pod uwagę względy etyczne i religijne, to dla osób wyznających islam, czy stosujących dietę wegetariańską lub wegańską, suplementy z kolagenem zwierzęcym mogą być nieakceptowalne.

Wspomaganie suplementacji kolagenu innymi składnikami

W dostępnych na rynkach suplementach diety możemy znaleźć nie tylko kolagen, ale również inne składniki i substancje wspomagające jego działanie. Odpowiedni dobór składników, które biorą udział w produkcji oraz stabilizacji kolagenu, pozwala uzyskać synergistyczny i korzystny wpływ na zdrowie człowieka. Do substancji i składników odżywczych, które mogą wspierać suplementację kolagenu, poprawiając jego efektywność i wspierając zdrowie skóry, stawów i tkanek łącznych zaliczamy między innymi:

• Witaminę C, inaczej kwas askorbinowy. Jest jednym z głównych kofaktorów w procesie syntezy kolagenu, ponieważ bierze udział w hydroksylacji proliny i lizyny, czyli aminokwasów obecnych w cząsteczkach kolagenu. Umożliwia to tworzenie wiązań poprzecznych między cząsteczkami tropokolagenu, co jest niezbędne do utrzymania strukturalnej integralności kolagenu w tkankach. Witamina C działa również jako przeciwutleniacz, chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym. Ponadto wspiera prawidłowe funkcjonowanie chrząstek oraz kości, a także przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego, co jest szczególnie istotne w kontekście regeneracji tkanek. Witamina C może przyspieszać proces gojenia ran i złamań, minimalizując powstawanie blizn. W badaniu na hodowlach komórkowych wykazano, że kwas askorbinowy może hamować aktywność osteoklastów, które niszczą tkankę kostną, oraz stymulować dojrzewanie osteoblastów, odpowiedzialnych za tworzenie kości.
• MSM (Metylosulfonylometan)czyli organiczny związek siarki, który wspomaga zdrowie skóry, stawów i tkanek łącznych. Badania wykazały, że MSM wspomaga regenerację skóry na poziomie genetycznym, regulując ekspresję genów odpowiedzialnych za stan zapalny, integralność strukturalną skóry i nawilżenie. W badaniu przeprowadzonym przez T. Pogačnik i innych (2023) wykazano, że 12-tygodniowa suplementacja MSM w połączeniu z hydrolizowanym kolagenem rybim poprawia gęstość skóry właściwej, zmniejsza zmarszczki i poprawia teksturę skóry. Suplementy zawierające dodatek MSM były szczególnie skuteczne w poprawie grubości skóry oraz w redukcji szorstkości skóry, a także w zwiększeniu jej nawilżenia.
• Siarczan chondroityny jest to składnik tkanek łącznych, szczególnie ważny dla chrząstki stawowej. Pełni kluczową rolę w utrzymaniu elastyczności i sprężystości chrząstki, umożliwiając jej odpowiednią funkcję mechaniczną w stawach. Wspomaga procesy regeneracyjne, szczególnie w przypadku zwyrodnienia stawów, poprawiając ich zdolność do absorpcji wstrząsów.
• Kwas hialuronowy jest substancją naturalnie występującą w skórze, oczach i stawach, gdzie pełni rolę głównie w zatrzymywaniu wody, co pomaga w utrzymaniu odpowiedniego nawodnienia komórek. Jego działanie nawilżające jest kluczowe dla zachowania jędrności skóry oraz funkcji mazi stawowej. W skórze, kwas hialuronowy przyczynia się do jej elastyczności i sprężystości, zmniejszając widoczność zmarszczek i poprawiając ogólny wygląd i stopień nawilżenia skóry.
• Foliany czyli naturalnie występująca forma witaminy B9. Są niezbędne do prawidłowej syntezy aminokwasów, między innymi glicyny, będącej głównym składnikiem kolagenu. Glicyna jest niezbędna do budowy cząsteczek tropokolagenu oraz do tworzenia włókien kolagenowych w organizmach.
• Mangan czyli mikroelement, który odgrywa kluczową rolę w tworzeniu tkanek łącznych. Jest niezbędny do prawidłowego działania enzymów, które biorą udział w syntezie kolagenu, w tym w tworzeniu i stabilizowaniu wiązań między włóknami kolagenowymi. Mangan przyczynia się także do utrzymania zdrowych kości i wspomaga procesy regeneracyjne w organizmach.

Wymagania prawne i status Novel Food

W katalogu Novel Food możemy znaleźć wpis dotyczący użycia hydrolizowanego kolagenu pochodzenia zwierzęcego wykorzystywanego w produkcji napojów. Kolagen nie jest klasyfikowany jako nowa żywności zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283. Kolagen musi być pozyskiwany i przetwarzany zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi bezpieczeństwa żywności.
            Zgodnie z wymaganiami opisanymi w Rozporządzeniu (WE) nr 853/2004, kolagen przeznaczony do spożycia przez ludzi musi pochodzić z zatwierdzonych zakładów, a w przypadku importu może być przywożony z państwach trzecich, wymienionych w odpowiednim załączniku do tego rozporządzenia. Dodatkowo w Rozporządzeniu Komisji (UE) 2016/355 z dnia 11 marca 2016 r. zmieniające załącznik III do rozporządzenia (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów szczególnych dotyczących żelatyny, kolagenu i wysoko przetworzonych produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do spożycia przez ludzi zostały określone wymagania dla produktów gotowych. W Rozdziale IV zostały określone poziomy pozostałości zanieczyszczeń dla kolagenu (w tym metali ciężkich: arsen, ołów, kadm, rtęć, chrom, miedź).

Kolagen a rynek suplementów diety

Od wielu lat obserwujemy wzrost zainteresowania suplementacją kolagenu. W roku 2024 do Państwowej Inspekcji Sanitarnej zostało zgłoszonych aż 759 suplementów diety z kolagenem objętych powiadomieniem o pierwszym wprowadzeniu do obrotu. W pierwszych 5 miesiącach roku 2025 mamy już zarejestrowane 325 takie produkty. Dla porównania w 2020 roku zgłoszonych zostało 272 suplementów diety zawierających kolagen w składzie. Wyraźny wzrost zainteresowania suplementacją kolagenem nastąpił po pandemii Covid-19, kiedy to wzrosła świadomość znaczenia zdrowia i potrzeby wspierania naturalnych mechanizmów obronnych organizmu.

Suplementy diety dostępne na rynku zawierają kolagen zdenaturowany lub hydrolizowany oraz inne substancje odżywcze, minerały, witaminy czy ekstrakty roślinne. Możemy również dostać preparaty jednoskładnikowe, zawierające wyłącznie kolagen.
            Na rynku możemy dostać suplementy diety w różnych formach, takich jak: tabletki, kapsułki miękkie, saszetki z proszkiem, shoty (ampułki z płynem), syropy, tabletki musujące, żelki. Różnorodność dostępnych postaci umożliwia konsumentom wybór suplementacji najlepiej odpowiadającej ich indywidualnym potrzebom i preferencjom.
            Tak powszechna obecność kolagenu w suplementach diety wynika z jego właściwości prozdrowotnych. Kolagen wspiera kondycję stawów i ścięgien, poprawia wygląd skóry, włosów i paznokci, wspomaga gęstość kości, a także wykazuje korzystne działanie na metabolizm i układ odpornościowy. Dzięki temu znajduje zastosowanie w suplementach dedykowanych sportowcom, seniorom, osobom z dolegliwościami stawowymi oraz w preparatach z kategorii beauty. W suplementach diety dostępnych na rynku obserwuje się duże zróżnicowanie w dawkach kolagenu – od 2,5g do nawet 15g dziennie. Zależy to przede wszystkim od celu suplementacji. W preparatach typu „beauty”, wspierających kondycję skóry, włosów i paznokci, najczęściej stosuje się dawki w zakresie 2,5–10g. W przypadku suplementów wspomagających stawy i układ ruchu zalecane dawki wynoszą 5–10g dziennie. Z kolei u sportowców oraz osób aktywnych fizycznie, w okresie intensywnych treningów lub regeneracji, dawki mogą sięgać nawet 15g dziennie, by skutecznie wspierać procesy odbudowy i ochrony tkanek.

Zobacz również: Ekologiczne opakowania – szklane, biodegradowalne i kompostowalne rozwiązania

Przejdź do artykułu