Od medycyny ludowej po współczesne badania – historia i wykorzystanie grzyba chaga

Błyskoporek podkorowy (Inonotus obliquus (Fr.) Pilát), od wieków wykorzystywany dla wsparcia zdrowia, obecnie na nowo odkrywany jest jako cenny składnik medycyny naturalnej. Jest to ciemnobrunatny grzyb pasożytniczy z rodziny Hymenochaetaceae, występujący w  Ameryce Północnej, Azji i Europie.

W polskim piśmiennictwie funkcjonuje pod wieloma nazwami, takimi jak: błyskoporek podkorowy, włóknouszek ukośny, błyskoporek ukośny, huba ukośna, huba brzozowa, czarna huba brzozowa, (czarny) guz brzozowy, czer, czyr brzozy, czaga czy huba skośnorurkowa. Znane są również nazwy stosowane lokalnie, rzadziej spotykane w literaturze, m.in. czerniak brzozy (Borki, Drygały), czernidło (Srokowo), czyreń (Płaska), czarcie oko (Parczew) oraz czanga, prawdopodobnie będąca zniekształconą formą rosyjskiej nazwy „czaga”.

Wykorzystanie w medycynie tradycyjnej

Zgodnie z przekazami historycznymi, Inonotus obliquus był wykorzystywany już w starożytności. W dziele Hipokratesa „Corpus Hippocraticum” opisano stosowanie naparów z tego grzyba do przemywania ran. W Europie Wschodniej chaga była znana i stosowana co najmniej od XII wieku, m.in. w leczeniu zmian nowotworowych. W tradycyjnej medycynie ludów syberyjskich błyskoporek podkorowy pełnił istotną rolę w leczeniu chorób pasożytniczych, gruźlicy, stanów zapalnych, dolegliwości żołądkowo-jelitowych oraz schorzeń układu krążenia i wątroby. Chagę podawano głównie w formie naparów, maceratów wodnych, inhalacji oraz preparatów zewnętrznych, w tym mydeł o działaniu antyseptycznym. Na podstawie obserwacji ludowych zwrócono również uwagę na jej potencjalne właściwości przeciwnowotworowe, co znalazło odzwierciedlenie w literaturze popularnej, m.in. w powieści Aleksandra Sołżenicyna „Oddział chorych na raka”. W krajach Azji Wschodniej, Rosji oraz państwach bałtyckich ekstrakty z Inonotus obliquus ceniono za korzystny wpływ na gospodarkę lipidową i funkcjonowanie serca, a także za szerokie działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i przeciwnowotworowe.

Występowanie i morfologia

Błyskoporek podkorowy występuje w dwóch głównych formach rozwojowych. Najbardziej charakterystyczne jest stadium bezpłciowe ponieważ tworzą je duże, czarne, wieloletnie sklerocja o nieregularnym kształcie, mogące osiągać nawet 0,5 m średnicy i ponad 10 kg masy. Sklerocja charakteryzują się zbitą, rdzawobrunatną strukturą wewnętrzną. Stadium płciowe występuje w formie rozległych, jednorocznych owocników resupinatowych, niekiedy o długości kilku metrów. Owocniki rozwijają się latem, na obumarłym drewnie, pod korą, często w sąsiedztwie sklerocjów. Utrzymują się zaledwie kilka tygodni, ponieważ szybko zostają zasiedlane przez owady. Sklerocja są widoczne przez cały rok, a grzyb zasiedla różne typy drzew liściastych – przede wszystkim brzozy, ale także olchy, graby czy buki. Inonotus obliquus rozwija się pasożytując i saprotroficznie rozkładając drewno tych drzew.

Jest to grzyb szeroko rozpowszechniony w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Może rozwijać się na pniu przez 30–80 lat, a jego sklerocja rosną bardzo powoli — średnicę powyżej 10 cm osiągają zwykle po 10–15 latach, choć według niektórych źródeł możliwe jest ich pozyskanie już po 3–5 latach. Masa większych sklerocjów może wynosić 3–5 kg po kilkunastu latach wzrostu.

W Polsce chaga jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym, notowanym w ponad 2000 stanowisk w około 400 kwadratach ATMOS. Występuje licznie na nizinach i rzadziej w górach. Stanowiska grzyba możemy znaleźć w wielu nadleśnictwach (np. Augustów, Białowieża, Człuchów, Hajnówka) oraz parkach krajobrazowych i narodowych (np. Kampinoski, Białowieski, Roztoczański czy Świętokrzyski).

Grzyb Inonotus obliquus objęty jest w Polsce częściową ochroną od 1995 r., choć od 2004 r. możliwe jest jego ręczne pozyskiwanie po uzyskaniu zgody Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ). Wydane dotychczas zezwolenia dotyczyły zgody na import oraz zbiór owocników, głównie do celów farmaceutycznych. Gatunek umieszczano na czerwonych listach grzybów jako rzadki ( występuje w kategoriach R lub NT), jednak analiza danych wskazuje, że nie jest on zagrożony wyginięciem w Polsce i powinien otrzymać kategorię LC (najmniejszej troski). Najchętniej zasiedla brzozy rosnące na podmokłych, trudno dostępnych terenach, co w praktyce chroni go przed nadmierną eksploatacją. Ze względu na przemysłowe wykorzystanie tego surowca rekomenduje się utrzymanie ochrony częściowej, a także kontrolowane pozyskiwanie grzyba oraz promowanie celowej uprawy chagi w lasach. Co ciekawe, drzewa zasiedlone przez Inonotus obliquus często stają się schronieniem dla dzięciołów, dzięki czemu błyskoporek podkorowy pośrednio wspiera różnorodność biologiczną lasów.

Rodzaje upraw na skalę przemysłową

Obecnie Inonotus obliquus pozyskuje się z naturalnego środowiska, ale na skalę przemysłową możliwa jest uprawa metodami odtwarzającymi naturalne warunki wzrostu, jak i przy zastosowaniu technik biotechnologicznych. W półdzikiej hodowli pnie brzozy nawierca się i zaszczepia grzybnią. Pozyskany tą metodą surowiec wykazuje skład chemiczny podobny do chagi dziko rosnącej. Proces takiej hodowli jest jednak długotrwały, bo wymaga wieloletniej kolonizacji drewna. Alternatywą jest uprawa grzybni w bioreaktorach, gdzie grzyb rozwija się szybko i w warunkach pełnej kontroli środowiskowej. Fermentacja wgłębna sprzyja zwiększonej produkcji niektórych związków bioaktywnych, takich jak aglikony flawonoidów czy melaninowe analogi hispidyny, lecz aktywność immunostymulująca tak uzyskanej grzybni osiąga jedynie około 50% poziomu obserwowanego w surowcu naturalnym.

Badania pokazują, że polisacharydy pozyskiwane z hodowlanego mycelium cechują się wysoką czystością (pozbawione są zanieczyszczeń pochodzenia drzewnego) oraz zawierają znaczący udział frakcji o wysokiej masie cząsteczkowej. Może to stanowić przewagę w produkcji standaryzowanych ekstraktów o stabilnym i powtarzalnym profilu. Z kolei polisacharydy obecne w chadze naturalnie rosnącej oraz pozyskiwanej metodą półdziką charakteryzują się bardziej złożoną strukturą, z wyraźną dominacją niskocząsteczkowych β-glukanów, co może przekładać się na silniejsze działanie biologiczne. Choć biotechnologiczna produkcja błyskoporka podkorowego może przyczynić się do zmniejszenia presji na zasoby naturalne, to różnice w strukturze i proporcjach poszczególnych frakcji polisacharydów wymagają dalszych badań, zwłaszcza w kontekście ich aktywności biologicznej i zastosowań terapeutycznych.

Składniki aktywne i ich działanie prozdrowotne

Grzyb chaga jest wyjątkowo bogaty w bioaktywne związki, które odpowiadają za jego szeroki potencjał prozdrowotny i wielokierunkowe działanie terapeutyczne. W dalszej części rozdziału omówiono najważniejsze z tych substancji oraz ich działanie.

Triterpenoidy

Triterpenoidy to najważniejsze bioaktywne związki, których w Inonotus obliquus zidentyfikowano już ponad 4000. Należą do nich m.in. lanostany, inonotusole i kwasy trametenolowe, słynące z szerokiego spektrum korzystnych właściwości. Wykazują silne działanie przeciwzapalne, ograniczając produkcję tlenku azotu i hamując aktywację szlaków prozapalnych, a także działanie antyoksydacyjne, chroniąc komórki przed stresem oksydacyjnym. Jednym z najlepiej przebadanych związków jest inotodiol, który jako jedyny spośród analizowanych triterpenoidów wykazał wyraźny efekt antyproliferacyjny już przy niskich stężeniach. Inotodiol działa wielotorowo: uruchamia procesy apoptozy, aktywuje kaspazę 3 i kaspazę 7 odpowiedzialne za fragmentację DNA, zatrzymuje komórki nowotworowe w fazie S cyklu komórkowego, hamując ich podziały, oraz obniża poziom Ki-67 – markera intensywnej proliferacji. Inne triterpenoidy zawarte w tym grzybie również hamują wzrost komórek nowotworowych, a dodatkowo wykazują działanie antydiabetyczne, przeciwotyłościowe, a także hepatoprotekcyjne, nefroprotekcyjne i przeciwwirusowe. Dzięki tak szerokiemu i wielokierunkowemu działaniu triterpenoidy uznaje się za jedne z kluczowych składników odpowiadających za prozdrowotny potencjał błyskoporka podkorowego, ale wymagające dalszych badań klinicznych.

Polisacharydy

Polisacharydy obecne w grzybie chaga, w tym głównie wysokocząsteczkowe immunomodulujące β-glukany, stanowią istotny składnik odpowiedzialny za działanie wzmacniające układ odpornościowy. Stymulują aktywność makrofagów, limfocytów T oraz komórek NK, zwiększając produkcję cytokin i modulując odpowiedź immunologiczną w organizmie. Dzięki temu mogą wspomagać walkę z infekcjami wirusowymi i bakteryjnymi oraz wspierać leczenie nowotworów poprzez pobudzenie mechanizmów odpornościowych. Polisacharydy wykazują również działanie przeciwzapalne i ograniczają procesy oksydacyjne, dzięki czemu pomagają chronić tkanki przed uszkodzeniami. W badaniach in vivo wykazano, że ekstrakty standaryzowane na frakcję polisacharydów mogą poprawiać funkcjonowanie wątroby i nerek, zmniejszać stres oksydacyjny oraz wspomagać regenerację tkanek, co sprawia, że są one niezwykle obiecującym składnikiem suplementów diety.

Polifenole i związki fenolowe

Ta grupa związków bioaktywnych obejmuje kwas galusowy, kwas kawowy, kwas syryngowy oraz różnorodne flawonoidy. Dzięki zdolności do neutralizacji wolnych rodników związki te chronią komórki przed stresem oksydacyjnym, który jest głównym czynnikiem w rozwoju chorób cywilizacyjnych. Polifenole wspomagają leczenie przewlekłych stanów zapalnych poprzez ograniczanie aktywacji NF-κB i zmniejszanie produkcji cytokin prozapalnych. Mają także właściwości przeciwnowotworowe – potrafią hamować rozwój komórek rakowych, wywołując ich obumieranie i ograniczając ich podział oraz rozprzestrzenianie się. Dodatkowo niektóre związki fenolowe działają przeciwwirusowo i antybakteryjnie, wspierając organizm w walce z infekcjami i chorobami przewlekłymi.

Melanoidyny

Melanoidyny są produktami reakcji Maillarda obecnymi w ekstraktach z Inonotus obliquus, które wykazują działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne. Mogą również modulować aktywność enzymów metabolizmu lipidów i glukozy, co dodatkowo wspiera działanie przeciwnowotworowe i przeciwcukrzycowe grzyba.

Sterole

Mykosterole takie jak ergosterol, lanosterol i ich pochodne, wykazują silne działanie przeciwnowotworowe, przeciwzapalne i immunomodulujące. Nadtlenek ergosterolu hamuje wzrost komórek raka jelita grubego i indukuje apoptozę, natomiast lanosterol i inotodiol dodatkowo ograniczają wzrost komórek nowotworowych oraz chronią wątrobę i nerki, redukując stres oksydacyjny. Dzięki właściwościom antyoksydacyjnym i ochronnym mykosterole uznawane są za obiecujące składniki wspierające terapię przeciwnowotworową i profilaktykę chorób metabolicznych.

Kwasy organiczne

Kwasy organiczne obecne w błyskoporku podkorowym, takie jak kwas betulinowy i trametenolowy, wykazują działanie wspierające metabolizm lipidów, wykazują efekt przeciwcukrzycowy, łagodzą stany zapalne oraz wzmacniają mechanizmy antyoksydacyjne. Działają ochronnie na wątrobę i nerki, zmniejszając odkładanie tłuszczu i stres oksydacyjny, a niektóre z nich mają także potencjał przeciwnowotworowy i przeciwwirusowy.

Regulacje prawne i wykorzystanie w suplementach diety

Zgodnie z obowiązującym prawem, novel food jest to żywność, która nie była w znacznym stopniu spożywana na terenie Unii Europejskiej przed 15 maja 1997 roku, i która obejmuje m.in. nowe źródła składników, nowe technologie produkcji czy części organizmów wcześniej niestosowane jako żywność. Wprowadzenie jej do obrotu wymaga uprzedniej autoryzacji potwierdzającej bezpieczeństwo stosowania.

W Europejskim Katalogu Novel Food można znaleźć aktualne informacje dotyczące statusu różnych składników czy surowców, między innymi błyskoporka podkorowego. Zgodnie z ostatnią aktualizacją z 26 maja 2025 roku, owocnik chagi oraz sporządzane z niego ekstrakty wodne i etanolowe (zarówno płynne, jak i suszone) nie są uznawane za nową żywność, ale tylko wtedy, gdy są stosowane jako składnik w suplementach diety. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku użycia w pozostałych produktach spożywczych – wtedy owocnik i inne części grzyba Inonotus obliquus są traktowane jako nowa żywność.

W ostatnich latach obserwujemy rosnące zainteresowanie wykorzystaniem grzybów jako składników funkcjonalnych w produkcji suplementów diety. Grzyby lecznicze (obejmujące około kilkudziesięciu gatunków) były wykorzystywane przede wszystkim w krajach azjatyckich do produkcji zarówno preparatów leczniczych, jak i suplementów diety, ale obecnie zyskują popularność jako wsparcie w różnych terapiach wśród konsumentów z Europy.

Dane pochodzące z Rejestru produktów zgłoszonych do pierwszego wprowadzenia do obrotu, prowadzonego przez Państwową Inspekcję Sanitarną, wskazują, że do listopada 2025 roku zgłoszono już 141 suplementów diety zawierających w składzie grzyb chaga. Dla porównania, w 2024 roku zarejestrowano 65 nowych suplementów, natomiast w 2023 roku – 85. Najczęściej suplementy te dostępne są w formie kapsułek, tabletek, proszków, kropli czy żelków, ale można też coraz częściej znaleźć produkty w formie proszkowej z dodatkiem chagi, takie jak kawa, kakao czy czekolada.

W ostatnich latach na portalu Systemu Wczesnego Ostrzegania o Niebezpiecznej Żywności i Paszach (Rapid Alert System for Food and Feed – RASFF) odnotowano kilka zgłoszeń dotyczących grzyba chaga, pojawiającego się głównie jako składnik nieautoryzowanej, nowej żywności w różnych produktach spożywczych (np. kawa, suplementy diety czy piwo). Informacje te wskazują, że produkty trafiające do obrotu zawierają składniki, które nie mają oficjalnego zezwolenia lub mogą wiązać się z potencjalnym ryzykiem dla zdrowia. W związku z tym organy kontrolne państw członkowskich UE śledzą te zgłoszenia i podejmują działania, takie jak zatrzymywanie na granicy, wycofywanie z rynku lub kierowanie produktów do dalszych badań.

Zestawienie opublikowane we wrześniu 2024 roku przez EFSA w ramach działań dotyczących identyfikacji nowych zagrożeń chemicznych w 2022 roku pokazuje, że chaga znalazła się w kręgu zainteresowania ekspertów głównie ze względu na dynamiczny wzrost jej spożycia, szczególnie w Estonii. Popularność ta wynika w dużej mierze z przypisywanych jej właściwości prozdrowotnych oraz zawartości witamin i minerałów. Jednocześnie analizy przedstawione podczas spotkań sieci EREN i grupy StaDG-ER wskazują, że wraz z rosnącym zainteresowaniem zwiększa się także potencjalna ekspozycja konsumentów na niepożądane substancje naturalnie występujące w Inonotus obliquus, takie jak metale ciężkie czy szczawiany. Oceny ryzyka pokazują, że stosowanie ekstraktów i proszków z grzyba chaga w dawkach rekomendowanych dla dorosłych nie stwarza zagrożenia dla zdrowia. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku dzieci – ze względu na mniejszą masę ciała i relatywnie większą ekspozycję mogą one być bardziej narażone na negatywne skutki, zwłaszcza związane z obecnością niklu, ołowiu oraz wysokiej zawartości szczawianów. W niektórych analizowanych scenariuszach narażenie może przekraczać nawet 300% wartości ADI (dopuszczalnego dziennego pobrania). Z tego względu eksperci EREN podkreślają potrzebę dalszego zbierania danych dotyczących bezpieczeństwa spożycia chagi oraz regularnego monitorowania suplementów diety zawierających ten składnik dostępnych na rynku Unii Europejskiej.

Potencjał, badania i przyszłość

Grzyb chaga (Inonotus obliquus) należy do grupy grzybów leczniczych bogatych w związki bioaktywne, takie jak polisacharydy (w tym immunomodulujące β-glukany), triterpeny, sterole oraz związki fenolowe. Jego skład chemiczny, niska kaloryczność, a także wysoka zawartość błonnika i mikroskładników sprawiają, że ekstrakty z chagi stanowią wartościowy surowiec do rozwoju suplementów diety. Jednocześnie skuteczne i bezpieczne wykorzystanie grzybów leczniczych wymaga dalszych badań nad stabilnością ich składników w procesach technologicznych, interakcjami z innymi substancjami oraz biodostępnością związków po przetwarzaniu. Standaryzowane ekstrakty z grzybów, w tym z błyskoporka podkorowego, mogą wykazywać szereg korzystnych właściwości prozdrowotnych, takich jak wspieranie odporności, redukcja stresu oksydacyjnego czy pozytywny wpływ na metabolizm. Konieczna jest jednak optymalizacja dawek suplementów na podstawie badań klinicznych, ponieważ ich działanie może różnić się w zależności od stanu zdrowia i indywidualnych potrzeb konsumenta. Ze względu na bogactwo związków bioaktywnych oraz korzystny profil odżywczy chaga uznawana jest za obiecujący składnik nowoczesnych nutraceutyków. Należy jednak podkreślić, że kluczowe znaczenie dla jakości, bezpieczeństwa i skuteczności preparatów ma kontrola pochodzenia surowca, warunków jego wzrostu oraz standaryzacją metod pozyskiwania i ekstrakcji.

Zobacz również: Markowe kontra generyczne składniki w suplementach diety

Przejdź do artykułu