Grzyb reishi (Ganoderma lucidum) – jakie właściwości ma „król ziół”?

Lakownica żółtawa lub lakownica lśniąca (Ganoderma lucidum (Curtis) P. Karst), znana także pod nazwami Lingzhi (Chiny), Reishi (Japonia) czy Mannentake (Korea) to grzyb stosowany od tysiącleci w tradycyjnej medycynie krajów Dalekiego Wschodu. Uznawany był za „cudownego króla ziół” oraz stał się symbolem długowieczności, nieśmiertelności i duchowej mocy. Początki stosowania Ganoderma lucidum sięgają ponad 4000 lat wstecz, a wzmianki o reishi możemy znaleźć w chińskiej farmakopei z czasów dynastii Qin. W starożytnych Chinach przypisywano mu zdolność przywracania równowagi ciała i umysłu. W kulturze Dalekiego Wschodu grzyb ten stał się symbolem obecnym w sztuce, szczególnie od czasów dynastii Yuan (XIII–XIV w.). Motywy z grzybem reishi znajdowały się na rzeźbach, meblach, obrazach oraz kobiecych ozdobach. W Japonii zyskał przydomek „grzyba 10 000 lat”, co miało symbolizować jego uniwersalne zastosowanie i szeroki wachlarz właściwości.

Występowanie i morfologia

Nazwa grzyba Ganoderma lucidum pochodzi od łacińskiego słowa lucidus, co oznacza „błyszczący” lub „lśniący”. Określenie to świetnie oddaje wygląd jego kapelusza, który pokryty jest charakterystyczną, jakby lakierowaną powierzchnią przypominającą politurę. Owocniki lakownicy żółtawej są jednoroczne, zbudowane z nerkowatego, spłaszczonego kapelusza o średnicy 5–15 cm, osadzonego zazwyczaj bocznie na trzonie, który może osiągać do 15 cm długości. Zarówno kapelusz, jak i trzon mają lśniącą, skorupiastą powierzchnię w od- cieniach czerwieni i brązu. Krawędzie kapelusza są jaśniejsze, często żółtobrązowe z białawą krawędzią. Od spodu zamiast blaszek posiada mikroskopijne pory, przez które uwalniane są zarodniki. Miąższ ma barwę od kremowej do jasnobrązowej i korkowatą strukturę.

Lakownica żółtawa (Ganoderma lucidum) występuje niemal na całym świecie, jednak w Europie należy do gatunków rzadkich. Jej naturalnym środowiskiem są lasy liściaste i mieszane, gdzie rozwija się na korzeniach, u podstawy pni oraz na pniakach żywych, jak i martwych drzew takich jak dąb, klon, wiąz, wierzba, ambrowiec, magnolia, robinia (akacja). Występowanie tego grzyba na drzewach iglastych jest znacznie rzadsze.

W Polsce do 2020 roku potwierdzono około 150 stanowisk tego grzyba, stosunkowo równomiernie rozmieszczonych na obszarze całego kraju. Można go spotkać m.in. na terenach parków krajobrazowych Gór Sowich, Książańskiego i Mazurskiego oraz w parkach narodowych: Biebrzańskim, Borów Tucholskich, Drawieńskim i Gór Stołowych. W Polsce lakownica żółtawa została uznana za gatunek potencjalnie zagrożony i wpisana na Czerwoną listę roślin i grzybów, co świadczy o jej ograniczonym zasięgu występowania oraz niewielkiej powierzchni naturalnych siedlisk. Jej status oznaczony symbolem R wskazuje na potrzebę monitorowania i ochrony, choć nie jest to jeszcze gatunek skrajnie zagrożony. W ciągu ostatnich dekad zmieniał się również zakres ochrony prawnej tego gatunku grzyba na terenie Polski. Początkowo, w latach 1995-2004, obejmowała go ochrona częściowa, następnie w latach 2004-2014 objęty był ochroną ścisłą, a od 2014 roku ponownie znajduje się pod ochroną częściową.

Regulacje prawne a użycie reishi w produkcji żywności

W Europejskim Katalogu Novel Food możemy znaleźć informacje do- tyczące statusu poszczególnych części morfologicznych grzyba reishi w produkcji żywności na terenie Unii Europejskiej. W przypadku tego gatunku jest dostępna aktualizacja z dnia 6 marca 2025 roku. Sproszkowana grzybnia (łac. mycelium) jest uznawana za nową żywność, a jej wprowadzanie na rynek Unii Europejskiej jest możliwe po wcześniejszym uzyskaniu autoryzacji na składnik zgodnie z wymogami Rozporządzenia (UE) 2015/2283. Za to owocnik Ganoderma lucidum (Curtis) P. Karst i jego ekstrakty suche (uzyskane przez ekstrakcję wodną) były spożywane w znacznym stopniu na terenie Unii Europejskiej przed dniem 15 maja 1997 roku i nie są uznawane za nowe w żywności.

Na mocy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 2365), zmieniającego wcześniejsze przepisy dotyczące dopuszczenia grzybów do obrotu i produkcji przetworów grzybowych oraz żywności zawierającej grzyby, lakownica żółtawa została umieszczona w wykazie grzybów dopuszczonych do obrotu. Z zastrzeżeniem, że grzyb może pochodzić wyłącznie z uprawy lub spoza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Oznacza to, że dziko rosnące okazy tego gatunku na terenie Polski nie mogą być legalnie wprowadzane do obrotu ani wykorzystywane w produkcji żywności. W ostatnich latach możemy zauważyć rosnące zainteresowanie użyciem lakownicy żółtawej w produkcji suplementów diety. Z danych zaciągniętych z Rejestru produktów objętych powiadomieniem o pierwszym wprowadzeniu do obrotu, prowadzonego przez Państwową Inspekcję Sanitarną wynika, że ilość suplementów diety z wykorzystaniem grzyba reishi na rynku polskim rośnie. W ubiegłym roku zostały zarejestrowane 64 produkty, a do końca sierpnia 2025 mamy już zgłoszonych 90 suplementów diety. Najczęściej suplementy z reishi występują w formie kapsułek, syropów, kropli czy żelków, ale pojawiają się także produkty w proszku z dodatkiem tego grzyba – jak np. kawa, kakao czy czekolada.

Ekstrakty z lakownicy żóławej znajdują również zastosowanie w produkcji żywności funkcjonalnej, a bardzo ciekawym przykładem ich zastosowania w żywności jest piwo z ekstraktu reishi zawierające kwasy tłuszczowe, aminokwasy, węglowodany i triterpeny.

Rynek światowy

Popyt na ekstrakty z owocników reishi stale rośnie, podczas gdy naturalne zasoby tego grzyba okazują się niewystarczające do zaspokojenia potrzeb rynku. W Chinach, które należą do czołowych producentów Ganoderma lucidum, stosuje się uprawy przemysłowe na szeroką skalę. Grzyby hodowane są w specjalnych szklarniach, ale sam proces ich wzrostu wymaga bardzo specyficznych warunków środowiskowych oraz zaawansowanych technik uprawy. Aby uzyskać owocniki o odpowiedniej jakości, konieczne jest zastosowanie właściwego podłoża – w Chinach najczęściej wykorzystuje się do tego kłody drzew liściastych (dąb, klon, buk) lub trociny. Parametry środowiskowe muszą być ściśle kontrolowane: kluczowa jest temperatura (30-35°C), wysoka wilgotność (około 90%), stała cyrkulacja powietrza oraz dostęp do światła. Wzrost reishi trwa nieco dłużej niż w przypadku innych grzybów uprawnych – cały cykl może zająć nawet do 6 miesięcy. Z tego względu farmy lakownicy żółtawej są mniej rozpowszechnione na terenie Chin, a uprawą zajmują się tylko wyspecjalizowane gospodarstwa.

Obecnie to właśnie Chiny są największym producentem i eks- porterem Ganoderma lucidum na świecie, z roczną produkcją przekraczającą 110 000 ton. Reishi odgrywa ważną rolę w chińskiej gospodarce, ale również dla innych krajów azjatyckich – Malezji, Singapuru, Japonii i Korei – jest to jeden z kluczowych towarów eksportowych. Reishi słynący ze swoich właściwości prozdrowotnych znajduje zastosowanie w trzech prężnie rozwijających się segmentach rynku – nutraceutykach, farmacji i kosmetykach.

Składniki aktywne w grzybie reishi

Z badań przeprowadzonych nad lakownicą żółtawą wynika, że około 90% całkowitej masy tego grzyba stanowi woda. Pozostałe 10% stanowią składniki odżywcze, w tym białko (10–40%), tłuszcze (2–8%), węglowodany (3–28%), błonnik (3–32%), popiół (8–10%) oraz inne istotne pierwiastki, takie jak wapń, fosfor, potas, magnez, żelazo, miedź, cynk, selen oraz pozostałe minerały.

Grzybnia i zarodniki Ganoderma lucidum zawierają około 400 związków bioaktywnych, które można przyporządkować do następujących grup: triterpenoidy, polisacharydy, nukleotydy, sterole, steroidy, kwasy tłuszczowe, białka i pierwiastki śladowe. Dotychczas najdokładniej przebadane zostały dwie biologicznie aktywne frakcje: polisacharydowa i triterpenowa.

Działanie na organizm człowieka

Polisacharydy zawarte w Ganoderma lucidum to zróżnicowana pod względem budowy grupa biologicznych makrocząsteczek, wśród których dominują poliglukany. Wykazują one szeroki zakres właściwości farmakologicznych, z czego najważniejsze wydają się działania przeciwnowotworowe, związane przede wszystkim z ich wpływem na układ odpornościowy. Wieloletnie badania prowadzone na modelach mysich, obejmujące różne linie komórek nowotworowych, wykazały, że wodne ekstrakty polisacharydowe mogą skutecznie hamować wzrost komórek nowotworowych in vivo. Co istotne, nie działają one bezpośrednio cytotoksycznie, lecz poprzez aktywację mechanizmów immunologicznych uczestniczących w odpowiedzi przeciwnowotworowej. Ich efekt immunomodulujący opiera się na stymulacji cytotoksycznych limfocytów T (CTL), zwiększeniu produkcji cytokin oraz nasileniu ich działania przeciwnowotworowego. Kolejną grupą substancji aktywnych występujących w lakownicy żółtawej jest frakcja triterpenowa, w skład której wchodzi około 150 różnych związków, będących pochodnymi kwasu ganoderowego. Wyizolowane kwasy ganodermowe X, Y, Z, W, V oraz T wykazały działanie cytotoksyczne wobec linii komórkowych wątrobiaka Huh7. Triterpenoidy mają zdolność do wpływania na szlaki sygnałowe w komórkach rakowych, co czyni je potencjalnie cennymi w terapii nowotworów. Szczególnie interesujący jest kwas ganoderowy D, który w badaniach laboratoryjnych hamował proliferację komórek HeLa, wywodzących się z raka szyjki macicy. Z kolei kwasy ganodermowe C i D wykazują także działanie przeciwhistaminowe. Co więcej, triterpeny obecne w lakownicy żółtawej mają również inne właściwości terapeutyczne – mogą hamować syntezę cholesterolu oraz wykazywać aktywność przeciwwirusową.

Badania wykazały, że liczne substancje aktywne obecne w reishi wykazują działanie hamujące rozwój wirusa HIV. Triterpenoidy uznawane za główną grupę związków o działaniu przeciwwirusowym, wykazały aktywność wobec proteazy HIV-1. Ponadto inne związki z Ganoderma lucidum, takie jak enzymy lakazy mogą działać hamująco na odwrotną transkryptazę HIV-1, utrudniając namnażanie się tego wirusa. Dzięki tym właściwościom lakownica żółtawa stała się przedmiotem badań jako potencjalne wsparcie w walce z wirusem HIV.

Przeprowadzono badania nad użyciem grzyba reishi jako wsparcia w alternatywnej terapii w fibromialgii. Fibromialgia to choroba powodująca bóle całego ciała (występujące symetrycznie po obu stronach ciała), osłabienie układu odpornościowego, problemy ze snem i zmęczenie. W badaniu, w którym uczestniczyły kobiety cierpiące na tę dolegliwość, przez 6 tygodni podawano im codziennie porcję 6 g Ganoderma lucidum. Wyniki wykazały, że grzyb ten poprawił ich ogólną kondycję fizyczną, zwiększając wydolność, elastyczność i szybkość.

Kolejnym ważnym polem działania jest walka ze stresem oksy- dacyjnym, który odgrywa kluczową rolę w rozwoju wielu chorób cywilizacyjnych, takich jak choroby serca, cukrzyca, nowotwory czy choroby neurodegeneracyjne. Badania in vitro i in vivo wykazały, że triterpeny zawarte w Ganoderma lucidum wykazują silne działanie antyoksydacyjne. Neutralizują wolne rodniki (np. DPPH+, ABTS+), ale także działają poprzez aktywację enzymów antyoksydacyjnych, takich jak SOD, GPX, CAT czy HO-1. Ich działanie związane jest z aktywacją czynnika transkrypcyjnego Nrf2, który reguluje wewnątrzkomórkową równowagę redoks. Szczególnie silne działanie ochronne wykazują frakcje bogate w kwasy ganoderowe i lucydenowy.

Ekstrakty wodne z Ganoderma lucidum wykazują także działanie przeciwcukrzycowe. W testach in vivo wykazano, że wodny ekstrakt z reishi, podawany doustnie szczurom, obniża poziom glukozy i insuliny we krwi. Zawarty w grzybie ganoderol B działa jako silny inhibitor enzymu α-glukozydazy, odpowiedzialnego za rozkład węglowodanów w jelicie, co zmniejsza wchłanianie glukozy po posiłkach. Udowodniono także, że ekstrakt metanolowy z lakownicy lśniącej wykazał silne działanie hamujące wobec reduktazy aldozowej. Jest to enzym zaangażowany w rozwój neuropatii cukrzycowej poprzez akumulację sorbitolu w komórkach nerwowych. W ekstrakcie tym zidentyfikowano różne formy kwasów ganoderowych, których struktura chemiczna decyduje o sile działania inhibicyjnego.

Przyszłość lakownicy żółtawej i zagrożenia

Ekstrakty z owocników grzyba reishi, dzięki potwierdzonym naukowo właściwościom prozdrowotnym i przeciwnowotworowym, stanowią bardzo obiecujący surowiec do zastosowania w suplementacji na szeroką skalę. Ich wartość dodatkowo podkreśla fakt, że od wieków były wykorzystywane w medycynie tradycyjnej. Jednak tak jak w przypadku innych ekstraktów roślinnych zawierających substancje czynne należy brać pod uwagę możliwe działania negatywne związane z interakcjami z lekami. Dlatego tak ważne jest informowanie konsumentów o możliwych skutkach.

Substancje aktywne zawarte w grzybie wykazują działanie immunomodulujące, co może być niebezpieczne u osób z chorobami autoimmunologicznymi. Ponadto, pacjenci przyjmujący leki przeciwzakrzepowe, chemioterapeutyki lub substancje metabolizowane przez cytochrom P450 powinni unikać stosowania preparatów z Ganoderma lucidum ze względu na ryzyko krwawień oraz możliwe zahamowanie enzymów wątrobowych. Z tego względu kluczowe jest dalsze badanie mechanizmów działania triterpenów przed ich szerszym zastosowaniem terapeutycznym.

Zobacz również: Nowy projekt Polpharmy z dofinansowaniem z Funduszy Europejskich

Przejdź do artykułu