Polski projekt dołącza do Food Authenticity Network. Autentyczność surowców coraz ważniejsza dla producentów suplementów

Polski projekt FoodFakty Horizon Scanning dołączył do Food Authenticity Network, międzynarodowej sieci zajmującej się autentycznością żywności, metodami wykrywania zafałszowań oraz ograniczaniem ryzyka Food Fraud. Informację o rozpoczęciu współpracy opublikowano 5 sierpnia 2026 roku. Dla producentów suplementów diety znaczenie tej inicjatywy wiąże się przede wszystkim z możliwością szerszej wymiany wiedzy na temat zagrożeń występujących w globalnych łańcuchach dostaw surowców.

Food Authenticity Network jest otwartą platformą gromadzącą informacje dotyczące metod badań autentyczności, zapobiegania zafałszowaniom, oceny podatności łańcuchów dostaw oraz dostępnych ośrodków eksperckich. Sieć jest prowadzona przez brytyjskie laboratorium LGC i rozwijana w modelu partnerstwa publiczno-prywatnego.

Dołączenie polskiego projektu do sieci nie wprowadza nowych obowiązków prawnych dla przedsiębiorstw. Może jednak zwiększyć dostępność informacji wykorzystywanych podczas kwalifikacji dostawców, aktualizacji analizy ryzyka oraz planowania badań surowców. Ma to szczególne znaczenie w sektorze suplementów diety, w którym znaczną część portfolio stanowią ekstrakty roślinne, proszki botaniczne, składniki pochodzenia naturalnego oraz substancje pozyskiwane z rozbudowanych, międzynarodowych łańcuchów dostaw.

Zafałszowanie nie zawsze oznacza obecność niebezpiecznej substancji

Zafałszowanie surowca może polegać na zastąpieniu deklarowanego gatunku tańszym materiałem, dodaniu wypełniacza, zmieszaniu surowców o różnej jakości, niezgodnym oznaczeniu pochodzenia albo zadeklarowaniu wyższej zawartości składnika aktywnego niż występująca w rzeczywistości.

Nie każda taka niezgodność prowadzi bezpośrednio do zagrożenia zdrowotnego. Może jednak powodować brak powtarzalności produktu, niezgodność z zatwierdzoną recepturą, błędną deklarację na etykiecie oraz trudności w potwierdzeniu specyfikacji gotowego suplementu.

W przypadku surowców roślinnych ryzyko może obejmować także zamianę części rośliny. Ekstrakt deklarowany jako otrzymany z korzenia może w rzeczywistości zawierać materiał z liści, łodyg lub mieszaniny kilku części rośliny. Nawet jeżeli nazwa gatunkowa pozostaje prawidłowa, profil związków charakterystycznych i parametry technologiczne mogą istotnie odbiegać od założeń formulacyjnych.

Dla działu jakości problemem nie jest więc wyłącznie pytanie, czy dostarczony materiał jest bezpieczny. Należy również potwierdzić, czy jest tym surowcem, który został zamówiony, opisany w specyfikacji i wykorzystany podczas opracowywania receptury.

Aktualny przykład: suplementy z inuliną z agawy

Znaczenie wielokierunkowych badań dobrze pokazują wyniki analizy suplementów deklarowanych jako zawierające czystą inulinę z agawy, opisane 4 sierpnia 2026 roku przez Food Authenticity Network.

Badacze przeanalizowali 12 próbek pochodzących z meksykańskiego rynku detalicznego. Zastosowano kilka uzupełniających się technik, w tym wysokosprawną chromatografię cienkowarstwową HPTLC, spektroskopię FTIR, wysokosprawną chromatografię anionowymienną z detekcją pulsowo-amperometryczną HPAEC-PAD oraz test enzymatyczny służący do oznaczania fruktanów.

Według autorów większość analizowanych próbek wykazywała różne formy zafałszowania. W czterech spośród dwunastu produktów stwierdzono dodatek polidekstrozy. Badanie pokazało również, że pojedyncza metoda analityczna rzadko daje pełną odpowiedź. Poszczególne techniki dostarczają innych informacji i dopiero zestawienie wyników pozwala dokładniej ocenić tożsamość oraz skład badanego materiału.

Dla producentów suplementów diety przypadek ten jest istotny niezależnie od kraju, w którym pobrano próbki. Inulina, fruktooligosacharydy i inne składniki prebiotyczne są stosowane w suplementach wspierających mikrobiotę jelitową, produktach w proszku, saszetkach, mieszankach błonnikowych oraz formulacjach typu synbiotic.

Zastąpienie części deklarowanego składnika tańszym wypełniaczem może zmienić nie tylko wartość produktu, ale również jego rozpuszczalność, słodycz, higroskopijność, lepkość, zachowanie podczas mieszania i rzeczywistą zawartość fruktanów w porcji.

Certyfikat analizy nie wystarcza do potwierdzenia autentyczności

Certyfikat analizy dostarczony przez producenta surowca pozostaje ważnym elementem dokumentacji, ale nie powinien być jedyną podstawą kwalifikacji. Dokument potwierdza wyniki badań wykonanych według określonego zakresu. Jeżeli zakres ten nie obejmuje identyfikacji gatunku, charakterystycznego profilu chemicznego albo obecności potencjalnych substytutów, certyfikat może nie ujawnić zafałszowania.

Podczas oceny dostawcy istotne są również informacje o pochodzeniu surowca, miejscu przetwarzania, liczbie pośredników, metodzie ekstrakcji oraz kontroli zmian. Im dłuższy i mniej przejrzysty łańcuch dostaw, tym trudniejsze staje się potwierdzenie historii konkretnej partii.

Szczególnej uwagi wymagają surowce, których cena podlega dużym wahaniom, których dostępność sezonowa jest ograniczona lub które są pozyskiwane z obszarów narażonych na zaburzenia logistyczne. Wzrost ceny albo czasowy niedobór materiału może zwiększać ekonomiczną motywację do stosowania tańszych zamienników.

Analiza podatności na Food Fraud powinna więc uwzględniać nie tylko historię niezgodności konkretnego dostawcy. Znaczenie mają także aktualne ceny, dostępność surowca, sytuacja w kraju pochodzenia, złożoność łańcucha dostaw i łatwość wykrycia potencjalnego zafałszowania.

Metoda badawcza powinna odpowiadać konkretnemu ryzyku

Nie istnieje jedna uniwersalna technika pozwalająca potwierdzić autentyczność każdego surowca stosowanego w suplementach diety. Wybór metody zależy od formy materiału, stopnia jego przetworzenia oraz rodzaju spodziewanej niezgodności.

W przypadku nieprzetworzonych lub częściowo przetworzonych surowców botanicznych przydatne mogą być metody molekularne, w tym identyfikacja DNA. Ich zastosowanie może być jednak ograniczone w silnie oczyszczonych ekstraktach, w których materiał genetyczny został usunięty albo zdegradowany podczas procesu technologicznego.

Chromatografia może służyć do oceny profilu charakterystycznych związków oraz oznaczania składników aktywnych. Spektroskopia pozwala porównywać ogólny profil próbki z właściwie zbudowaną bazą materiałów referencyjnych. Analiza izotopowa może wspierać weryfikację pochodzenia lub sposobu otrzymania wybranych składników.

Przeglądy metod dotyczących autentyczności ziół i przypraw zwracają uwagę, że istotnym ograniczeniem pozostaje dostęp do wiarygodnych próbek referencyjnych i walidowanych baz danych. Nawet zaawansowana technologia nie zapewni jednoznacznego wyniku, jeżeli materiał porównawczy nie jest odpowiednio scharakteryzowany.

Dlatego laboratorium powinno otrzymać konkretną informację o celu badania. Innego podejścia wymaga potwierdzenie gatunku, innego wykrycie dodatku maltodekstryny, a jeszcze innego sprawdzenie, czy ekstrakt został rozcieńczony materiałem o podobnym profilu chemicznym.

Kontrola autentyczności zaczyna się przed przyjęciem surowca

Najskuteczniejsze zarządzanie ryzykiem nie polega na wykonywaniu pełnego pakietu analiz dla każdej dostawy. Powinno opierać się na połączeniu kwalifikacji dostawcy, analizy podatności surowca, właściwie dobranych badań oraz obserwacji zmian zachodzących w łańcuchu dostaw.

W przypadku surowców wysokiego ryzyka producent może zwiększyć częstotliwość badań identyfikacyjnych, stosować więcej niż jedną metodę, pobierać próbki podczas audytu albo porównywać wyniki z niezależnie pozyskanym materiałem referencyjnym. Zakres kontroli powinien być okresowo aktualizowany, szczególnie po zmianie kraju pochodzenia, zakładu przetwarzającego, metody ekstrakcji lub ceny zakupu.

Ważnym sygnałem może być również nieoczekiwana zmiana właściwości technologicznych. Inna gęstość nasypowa, kolor, zapach, rozpuszczalność lub zachowanie podczas mieszania nie przesądzają jeszcze o zafałszowaniu, ale powinny uruchomić ocenę odchylenia.

Podobnie należy traktować znaczną różnicę pomiędzy ceną rynkową a ofertą konkretnego dostawcy. Niska cena nie stanowi dowodu niezgodności, lecz może uzasadniać pogłębioną weryfikację pochodzenia i specyfikacji materiału.

Znaczenie dla polskich producentów suplementów

Dołączenie polskiego projektu monitorowania zagrożeń do Food Authenticity Network nie zmieni automatycznie sposobu kontroli surowców w krajowych zakładach. Może jednak ułatwiać szybszy dostęp do informacji o nowych schematach zafałszowań, metodach analitycznych oraz problemach obserwowanych w innych krajach.

Dla producentów największą wartością będzie możliwość wykorzystania takich danych podczas aktualizacji planów kontroli. Informacja o zafałszowaniach wykrytych na odległym rynku może mieć znaczenie także w Polsce, jeżeli surowiec pochodzi z tego samego regionu, jest przetwarzany przez tych samych pośredników albo występuje w podobnym modelu dostaw.

W miarę rozwoju rynku suplementów diety kontrola jakości będzie coraz częściej obejmowała nie tylko badania mikrobiologiczne, metale ciężkie, pozostałości pestycydów i oznaczenie składnika aktywnego. Rosnąć będzie znaczenie potwierdzania tożsamości, pochodzenia i autentyczności materiału.

Dla działów jakości i zakupów oznacza to potrzebę bliższej współpracy. Cena, dostępność, zmiana źródła dostaw i wyniki monitoringu rynku powinny być analizowane łącznie. Dopiero takie podejście pozwala przejść od reagowania na wykrytą niezgodność do wcześniejszego rozpoznawania miejsc, w których może pojawić się ryzyko zafałszowania.